Әдип иҗатының "ачкычлары"

Безнең туган җиребез талантларга бай. Аксиомага әйләнгән бу фикер­нең яңадан — яңа исемнәр белән дәлилләнүе аның дөреслеген һәрдаим ассызыклап тора. Соңгы елларда татар әдәби процессына си­зелерлек өлеш керткән әдипләрнең берсе — Марат Кәбиров. Аның шигырьләре, проза әсәрләре Баш-кортстан һәм Татарстан республи­каларының газета-журналларында еш басыла. Халык аларны яратып укый. Язучының иҗаты тәнкыйть­челәр игътибарыннан да читтә кал­мый. Нәрсә белән үзенә җәлеп итә соң М. Кәбиров әсәрләре? Төрле кешеләрне бердәй тарту көче кай­дан килә аңа? Гомумән, сүз сәнгатенең сере нидә? Бу сорауларга җавап эзләп табу теләге бездә дә туды.

Билгеле булуынча, теге яки бу язучының индивидуаль стилен билгеләү өчен, аның иҗатындагы төп концептларны ачыкларга кирәк. Концепт — шушы телдә сөйләшүчеләр өчен иң мөһим төшенчәләрне атаучы, милләтнең һәм аерым кешенең «тарихый-мәдәни тәҗрибәсен чагылдыручы, тел берәмлеге белән белдерелгән аң-рух оешмасы. Язучы иҗатындагы концептлар әсәрләрдә терәк «ачкыч» сүзләр аша чагыла. «Ачкыч» сүзләр тулы әсәрнең мәгънәсен үз эченә җыялар. Аларга текстта еш кабатлану хас. Терәк сүзләрдә язучының дөньяны үзенчә кабул итүе, тормыш тәҗрибәсе чагыла. Шуның өчен дә, гадәттә, бу сүзләрнең мәгънәсе сүзлектә китерелгән мәгънәдән бераз аерыла. Укучы да әсәрне нәкъ «ачкыч» сүзләр аша ка­бул итә, алар кешенең хәтерендә уелып кала.

М. Кәбиров шигъриятендә хатын-кыз, ата, мәхәббәт, ялгызлык, нужа, шагыйрь, туган як һ.б. концептларны атап була. Әдипнең проза әсәрләренең үзәгендә дә нәкъ шушы төшенчәләр ята.

Мисал өчен «Ана», «кеше», «мәхәббәт» концептларын тикше­реп карыйк. «Кеше» концептын анализлау өчен «Диоген» шигыре бик уңайлы. Шигырьнең үзенчәле­ге исемендә үк чагыла. Кем ул Дио­ген? Ни өчен шагыйрь бу исемне сайлаган? Диоген — ул борынгы грек философы. Халыкта аның ту­рында мәзәк тә бар. Диоген урам буйлап йөргәндә, аңардан:

— Нәрсә эзләп йөрисең? — дип сораганнар икән.

— Кешеләр эзлим,— дип җавап биргән, имеш, философ.

Лирик герой да,  нәкъ Диоген төсле, урам буйлап кешеләр эзләп йөри. Шигырьнең төп мәгънәсен үзенә җыюыннан һәм еш кабатла­нуыннан (биш тапкыр) чыгып «ке­ше» сүзен төп сүз,  концепт дип атыйбыз. М. Кәбировның «кеше»се моңсыз, намуссыз, гамьсез. Ул го­мере буена ялган эчендә яши. Аның җаны туңган. Ягъни бу — кешелек­сез кеше. Ул лирик геройга каршы куеп сүрәтләнә.

Шәмнәр булып, яна йөрәк.

Кешеләр эзләп йөримен

Уфа урамы буйлап.

Герой шәм урынына йөрәген то­тып, үзе кебек чын, кешелеклеген югалтмаган кешеләр эзли. Урамда бары тик бизнесменнар, түрәләр, алкашлар,  якташлар,  фәхишәләр һ.б., һ.б. Бу халык, бу төркем ара­сында чын кешеләр юк.

Һәр төркем, һәрбер катлам

Үзенә исем тапкан.

Үзенә җисем тапкан.

Шул исемне калкан итеп...

Яшергән кешелеген.

Кешеләр үзләренең чын йөзләрен битлек белән каплап, нәрсә теләсәләр, шуны эшләп йөриләр.

Күрүебезчә, М. Кәбиров бүгенге кон кешесен үзенчә бәяли. Бу—ша­гыйрьнең дөньяны субъектив кабул итүе,гомерендә төрле-төрле ке­шеләр белән күрешү, аралашу нәтиҗәсе дип аңларга кирәк.

Аның иҗатында «кеше» концеп­тын төп концепт сыйфатында карау дөрес булыр иде. «Сары йортлар сере» повестенда, мәсәлән, кеше­лек—кешелеклелек, җанлы — җан­сыз булу, курку һ.б. проблемалар күтәрелә. «Өрәк җаны»нда да «ке­ше» концептының әсәрне берләштерүче һәм аны аңларга ярдәм итүче төп «ачкыч» икәнлеге күренә.

М. Кәбиров иҗатындагы «ша­гыйрь» концептын да «кеше» кон­цептыннан чыгып кына аңлап була.

Әдип шигъриятендәге икенче төп концепт — «мәхәббәт». Мисалга «Сак белән Сок», «Очраштык. Татлы сүзләр...», «Мәхәббәт», «Очраклы бәйләнешләр», «Яратуның чиге булса әгәр» һ.б. шигырьләрне атар­га мөмкин.

Шагыйрь иҗатында мәхәббәтне ике  төрле   аңлау  яши.   Беренче мәгънәсендә мәхәббәт ул — гомер буе бер кешене ярату хисе. Автор бу хисне күбрәк «сөю», «ярату» дип атый. Мәсәлән, «Яратуның чиге булса әгәр» шигыре түбәндәге юл­лар белән башлана һәм тәмамлана:

Яратуның чиге булса әгәр,

Минем гомер җитмәс ул чиккә...

Ягъни, ярату хисенең чиксез, го­мерлек булуына аерым басым яса­ла. Шигырьдә сөйгән ярның берәү генә булуы да ассызыклана:

Йолдыз да бар, ай да күкләремдә.

Мин табындым бары кояшка.

Шул ук вакытта М. Кәбиров ши­гырьләрендә мәхәббәткә бөтенләй башка караш та яши. Мәхәббәт — бары бер мизгеллек хис кенә. Кеше гомерендә ул еш очрый. Шагыйрь аны күбрәк «мизгеллек мәхәббәт», «гашыйк булу» дип атый. Бу караш «Мәхәббәт» шигырендә аеруча ачык күренә. Текстта мәхәббәт — мизгеллек хис:

Бу халәт — мизгеллек

Мәхәббәт!

Әмма мизгеллек кенә булса да. сөюсез тормышта ул бик кирәк.

Мизгеллек кәнәсең нибары.

Бары тик мизгеллек булсаң да,

Сөюсез гомердән югары.

Мәхәббәткә булган ике карашны берләштереп, түбәндәге нәтиҗәгә килергә мөмкин: әгәр дә кешенең бердәнбер сөйгән яры булмаса. аңа бу дөньяда яшәве бик кыен. Шуның өчен аңа мизгеллек кенә булса да, мәхәббәт кирәк. Мондый мәхәббәт кешедә өмет кабыза, ал­дагы тормышына ышаныч тудыра. Әгәр кеше үзенең гомерлек мәхәббәтен тапса, аңа мизгеллек мәхәббәтнең кирәге дә калмый.

Баштарак әйтеп үтелгәнчә, М. Кәбиров шигъриятендәге төп кон­цептлар прозада да чагылыш таба. Мәсәлән, мәхәббәт концепты — әдипнең «Мәхәббәт яңгыры» пове-стендәге үзәк төшенчә. Әсәрдә сүз Искәндәр белән Таңсылу турында бара. Алар арасында мизгеллек мәхәббәт хисе кабына. Повесть азагында бу хис гомерлек сөю бул­ганлыгына ишарә бар. Күрүебезчә, бу повестьта авторның мәхәббәткә булган ике карашы берләшә.

М. Кәбиров шигырьләрендә «Ана» концепты зур урын алган. Моңа мисал итеп, «Ана», «Әнкәй», «Әнием» шигырьләрен атарга мөмкин. Бу шигырьләрдә ана обра­зы үзенчәлекле. Ул ялгыз, моңсу, күңеле тулы яра, әмма сабыр һәм чыдам. Аның күңелендә өмет сүнмәгән. Ана һәрвакыт улын — ли­рик геройны көтә. Әдипнең «Ана» шигыре аеруча игътибарга лаек. Анда түбәндәге терәк — «ачкыч» сүзләрне атарга мөмкин: ана, әнкәй (ундүрт тапкыр кабатлана), ялгыз, ул + сабый + бала, ай, бәхет, нужа, дөнья, күз яше, сагыш. Шигырьнең исеменнән үк «ана» сүзенең төп сүз, ягъни концепт икәнлеген аң­лап була. Башка терәк сүзләр «ана» концептының мәгънәсен тулылан­дыра, авторның карашын чагылды­ра.

Текстта ана сүзе, «толлык» сый­фаты өстәлеп, ире үлгән балалы ха­тын мәгънәсендә кулланыла. Ана образын ай белән чагыштыру да шуңа мисал:

Юк, ахры, алла үзе аны

Җирдәге ай итеп яраткан

Бу образны ачуда «ялгыз» сыйфа­ты да мөһим:

Һәр кичне ул ялгыз каршы ала,

Һәр кичне ул ялгыз моңлана.

Шигырьнең    башында   ана   — бәхетле яшь кәләш. Ул киләчәктә дә гаиләсенә бәхет тели:

...Безнең бәхетләр дә

Тулы булсын иде ай кебек.

Тик белүебезчә, ай — ул ялгызлык һәм моңсулык символы. Ана үз теләге белән киләчәк тормышына күрәзәлек итә һәм үзен ни көтәсен тиз аңлый:

Кыска икән айның шатлыклардан

Мөлдерәмә тулы чаклары.

Озакламый ул яртыга калды.

Һәм дөньяны болыт каплады.

Тулы айның яртыга калуы яшь кәләшнең сөйгәнен югалтуы белән параллель сүрәтләнә.

«Бала»  терәк сүзенә  игътибар итсәк, аның үсештә бирелгәнлеген күреп була. Башта «сабый», аннан «бала», ә соңыннан «ул» дип атала.

Кара төнне ябынып ай елыймы —

Күк йөзендә күз яшь эзләре.

Пыскып кына янган өмет кебек

Бишектәге сабый күзләре.

Шушы юллар белән әсәргә сабый образы килеп керә. Ул тол хатын­ның бердәнбер өмете, юанычы. Ана сабый өчен бар нәрсәгә дә әзер!

Сабый елый.

Өй эче дә әле Кара түгел...

Нидән курыккан?

Ана йөрәгенә җыеп алынган ич

Бала өстендәге болытлар.

Бала күзендә яшь. Ул нәрсәдер сизенә кебек. Һәм, чынлап та, бала белән ана тормышына кайгы — «ну­жа» килеп керә:

Нишләтәсе инде бу дөньяны —

Саз шикелле ферма юллары.

Фермаларда бәхет буламыни

Кара тир дә, нужа нибары.

Нужаны җиңү өчен, ана белән ба­ла урлашырга мәҗбүр була. Бала­ның мәктәптә алган белеме белән тормыш чынбарлыгы каршылыкка керә.

Нишлисең соң...

Язмышларга гына

Каплана шул тормыш тузаны.

Мәктәпләрдә алган белем белән

Чәкәштерә шулай нужаны.

Алтынчы бүлектән алып шигырь­нең азагына кадәр төп терәк сүзләр «сагыш» һәм «ялгызлык». Нәкъ шу­шы сүзләр соңгы өлешләрнең эчтәлеген ача:

Тәрәзә төптә торган аналарның

Сагышларын җыеп, ай йөзә.

Күзләрдәге яшь бөртеге сыман,

Тамып төшәр төсле ул җиргә.

Ә ни өчен ана сагышлы? Аның улы инде үскән. Ул үз тормышы белән яши:

Үсте малай, үсмер иңнәренә

Сала барды дөнья ир йөген.

Тормыш аның телен тешләттерде,

Үптергәнче бәхет иренен.

«Интекмәссең,      әнкәй,      мин үскәч»,— дигән малай, бүген, кай­тып, әнисенең хәлен белергә дә ва­кыт тапмый. Ана ялгыз:

Тәрәзә төптә утыра ялгыз ана.

Аның күңелен гүя ишетеп

Тетрәнеп куя ялгыз улын

Үстерешкән... Хәзер буш бишек.

Шулай итеп, шигырьдәге «ачкыч» сүзләр әсәрнең төп мәгънәсен үз эченә җыйганнар.

Алар әсәрнең ничек «тукылганын» тоярга һәм, шул нигездә, барлыкка килгән рәсем-сүрәтне күрергә, аны «укырга» мөмкинлек тудыралар.

«Ана» М. Кәбировның «Сагын­дым. Кайт инде...» әсәрендә дә төп концептларның берсе буларак ка­рала ала. Күпмедер дәрәҗәдә ши­гырьдә һәм повестьта төп де­тальләрнең кабатлануы күзәтелә. Ләкин алга таба «ана» «шагыйрь-язучы» концепты белән бәйләнештә үсә, киңәя төшә.

М. Кәбиров үзенең иҗат юлын шагыйрь буларак башлап җибәрде, халык арасында да үзенчәлекле шигырьләр авторы буларак танылу яулады. Әдипнең индивидуаль сти­ле гомум һәм милли эчтәлекле кон­цептларга яңа — үз мәгънә төсме­рен өстәве белән бәйле. Безнең күзәтүләр М. Кәбировның иҗатын характерлаучы «Кеше», «Ана», «Мәхәббәт», «Шагыйрь» концепт­ларын төп аң-рух оешмалары дип атарга мөмкинлек бирә. Иҗатының башлангыч чоры белән чагыштыр­ганда алар проза әсәрләрендә, ае­рып әйткәндә «Сары йортлар се­ре», «Мәхәббәт яңгыры», «Сагын­дым. Кайт инде...» һәм башкаларда бер-берсе белән бәйләнешкә ке­реп, тирәнәя бара.

Ирина ИСМӘГЫЙЛЕВА

P.S. Ирина — Чакмагыш районы Имәнлекул авылы кызы. Ул - Башкорт дәүләт университетының филология факультеты татар-рус бүлегенең 5 курс талибәсе. Уку алдынгысы. Быел Ирина Башкортс-танның халык шагыйре Мостай Кәрим исемендәге махсус стипендиягә лаек булды. Әйткәндәй, әлеге стипендия республика юга­ры уку йортларында белем алучы ике генә студентка бирелде. Ири­на Исмәгыйлеваның бу бүләккә ирешүе - аның җаваплы, фикерле, эзләнүчән, тәрбияле шәхес булуы турында сөйли.

Ирина икенче курстан башлап, шагыйрь һәм язучы Марат Кәби­ров иҗатын тел һәм культура бәйләнешенә мөнәсәбәттә, ягъни лингвокультурологик аспекттан чыгып тикшерү белән шөгыль­ләнә. Хезмәтенең темасы «Марат Кәбиров иҗатында концептлар» дип атала.